سرمقاله
شنبه 26 مارس 2005, بوسيله ى علی حاجی پور
با بهره گیری از پایه الکترونیک، اولین نشریه الکترونیک حقوق ایران در محیط مجازی اینترنت پا به عرصه حیات نهاده است.
از زمانی که برای ادامه تحصیل در رشته حقوق عمومی، به فرانسه آمدم، متوجه ذاتیات دنیای الکترونیک شده و راغب مطالعه آن گردیدم، سایت های اینترنتی مختلفی تاسیس نمودم که از آن جمله می توانم از سایت حقوق نام ببرم. رساله دوره مدرک تحصیلات عالی عمیق در حقوق بنیادین ام را با بزرگ استاد حقوق اساسی فرانسه، زنده یاد لوئی فاورو، تحت عنوان رای الکترونیک از راه دور نوشتم. رساله دکترایم را با نام دوباره سازماندهی دموکراسی در عصر اطلاعات باز با زنده یاد فاورو شروع کردم که متاسفانه زمانه غدار ایشان را از همه ما گرفت.
در سرآغاز نشریه الکترونیک حقوق، این مقدمه را از باب بیان آگاهی علمی ام از رسانه های الکترونیک و واقف بودن به ارتباطات انفورماتیک و حقوق می نویسم.خوشحالم که اینک نشریه الکترونیک حقوق را که در زمره اولین نشریات الکترونیک حقوقی دنیاست به وجود می آید. امید آنکه بتواند تا سر منزل مقصود برسد.یاد می کنم از استاد و اسطوره ابدی ام، لوئی فاورو، آنگاه که زنده بود در جریان کارهایم از قبیل تاسیس و اداره سایت حقوق ایران بود و تشویق های گرم، صمیمی و صادقانه اش مایه دلگرمی و ادامه کارم بود و اکنون نیز آن کلام ها، نگاهها و تشویق های گرم و نافذ، در وجودم نقشی ابدی یافته اند. بی تردید امروز نیز روح بزرگش از ایجاد این پایگاه علمی جدید شاد است، لذا این کار را به روح این انسان بزرگ تقدیم می دارم .
* * *
از آنجا که نشریه حاضر، اولین نشریه الکترونیک حقوق ایران می باشد، بجاست سرمقاله حاضر (سرمقاله شماره اول) را به بحث در خصوص تاریخچه و نیز جایگاه امروزین رسانه های الکترونیک اختصاص و به طور فرعی، از این رهگذر به نگرش های بدبینانه به رسانه های اینترنتی نیز اشاره و پاسخی اجمالی دهیم.
* * *
با شروع انقلاب صنعتی، دنیا وارد مرحله جدیدی از تاریخ شده است. با این انقلاب، چاپخانه به وجود آمد. این نوآوری به نوبه خود انقلابی در عرصه ارتباطات و اطلاع رسانی به وجود آورد. کتابها در شمارگان زیاد و غیر قابل مقایسه با وضعیت قبل از آن, تکثیر و منتشر شدند، روزنامه ها و نشریات پدید آمدند و منبع اطلاع رسانی مردم شدند. اطلاع رسانی کتبی و بسیار متکثر جای اطلاع رسانی شفاهی و نسبتا بسته و کم برد را گرفت. چاپخانه که در ابتدا در خدمت تکثیر کتب مقدس بود، به سرعت در خدمت جریان روشنفکری قرار گرفت. حالا دیگر مباحث روشنفکری محدود به محافل محدود آکادمیک نبود، این جریان از طریق کتابها، نشریات و خصوصا روزنامه ها به درون تمام خانه ها آمد. عصر نوی اروپا بی تردید مدیون این کارویژه چاپخانه است.
توسعه و پیشرفت فن آوری های نوین روندی بود که تازه فقط شروع شده بود! وسایل ارتباط جمعی پیشرفته تری پدید آمدند، رادیو و آنگاه تلویزیون. حالا دیگر اطلاع رسانی جزء جداناپذیر زندگی انسان مدرن شده بود. زمانه ارتباطات و اطلاعات است.
رایانه، در دهه ٧٠ میلادی به جمع رسانه های همگانی پیوست. با تولد شبکه جهانی اینترنت بود که آخرین تکامل رسانه ای عصر ارتباطات و اطلاع رسانی تحقق یافت. بی تردید روند رشد تکاملی انواع رسانه های اطلاع رسانی قطع نشده است اما در این سالیان که ما زندگی می کنیم، اینترنت محور اساسی ارتباطات و اطلاع رسانی است.
اینترنت می رود که تمام تعاریف و ضوابط حاکم بر رسانه های ارتباطی و اطلاع رسانی قبل از خود را به طور بنیادی به هم ریزد و طرحی نوین در اندازد!
در دنیای قبل از اینترنت، یکی روزنامه نگار بود، دیگری عکاس و آن دیگری فیلم بردار،یکی مدیر انتشارات بود، یکی مدیر نشریه و به همین ترتیب. وسایل فن آوری جدید به سرعت فراوان و در دسترس همگان قرار گرفتند. امروزه یک شخص می تواند به راحتی یک سایت اینترنتی یا وبلاگ بسازد و در قالب آن به روزنامه نگاری بپردازد، می تواند در هر مکان و هر زمان با دوربین های عکاسی و فیلمبرداری یا با موبایل های با امکانات عکاسی یا فیلمبرداری، عکس یا فیلم بگیرد و آنها را ظرف چند ثانیه به روی سایت اینترنتی یا وبلاگش بفرستد تا هر انسانی در هر مکان از این دهکده جهانی و در هر زمان به آنها مراجعه کند.
امروزه هر شخصی می تواند در این دنیای مجازی موسسه انتشاراتی تاسیس کند. کتابهای الکترونیک، کتابخانه های الکترونیک و نشریات الکترونیک به شدت دارند جایگزین نوع کاغذی خود می شوند.
دنیا دیگر دنیای سابق نیست، روزنامه نگار، عکاس، فیلمبردار، انتشارات، کتاب، نشریه، کتابخانه، استاد، دانشگاه و ... دیگر دارند معانی سنتی خود را از دست می دهند. اگر فکر می کنید که این نوشته من مقداری از واقعیت دور است، جواب می دهم که در آینده بسیار نزدیک - با توجه به سرعت خارق العاده گسترش وسایل فن آوری نوین- خود به چشم خویش تحقق این نوشته مرا خواهید دید. من خود با توجه به موضوع رساله های دوره تحصیلات پیشرفته و دوره دکترایم (که در بالا به آنها اشاره شد) با اعماق تحولاتی که گردباد اینترنت در پی دارد، آشنایم.
اینترنت در حد قابلیت خود، همه امکانات بشر را ارائه می دهد. برای مثال، در رساله دوره تحصیلات عالی عمیق ام، ـ به عنوان اولین حقوقدان ـ به بررسی همه جانبه امکان استفاده از وسایل فن آوری نوین (از قبیل اینترنت، موبایل، تلویزیون کابله و ...) برای رای دادن پرداختم. اینترنت حتی قابلیت انجام دادن عمل رای دادن که امری بسیار حساس است را دارد, دیگر باقی مسائل جای خود دارند! چون که صد آمد نود هم پیش ماست!
بنابراین دنیای کنونی دنیائی است که اینترنت بر همه چیز سایه افکنده است؛ به گونه ای که این باوری دور از واقعیت به نظر نمی رسد که بگوئیم امروزه دیگر هر چه در اینترنت نباشد، در حکم عدم است و گویا وجود ندارد!
در این روند، رسانه های سنتی (کتاب، نشریه، روزنامه، دانشگاه، انتشاراتی و . . .) که شاهد عدم تجانس خود با دنیای جدید و لذا متروک ماندن و از دست دادن خیل عظیم مخاطبان هستند سریعا به اینترنت می پیوندند. پیوستن اینان به اینترنت لزوما به آنها همان جایگاه رفیعی که در نظام سنتی داشتند، نمی دهد؛ زیرا با رقبای جدیدی در این دنیای مجازی مواجه اند که در این محیط مجازی به وجود آمده و ادامه حیات می دهند.
جای تاسف است که از دوستان ایرانی حقوقدان ساکن خارج از کشور ( در این مثال خاص: ساکن فرانسه) که حتی دست اندرکار کارهای نشریاتی نیز هستند و سوای اینها، در این دنیای مدرن، خود هر روزه خوشه چین خرمن اینترنت هستند، اینترنت را به این خاطر که هر کسی هر چیزی می تواند در آن منتشر کند، فضائی غیر علمی و غیر قابل اهمیت می دانند! اینان از نوشته هائی که در اینترنت منتشر می شوند، به عنوان "نوشته اینترنتی" نام می برند و منظورشان از این اصطلاح، این است که این نوع نوشته ها را از نوشته جدی و علمی (که برای اینان مترادف با نوشته کاغذی است) متمایز گردانند! این تصور، در خوشبینانه ترین حالت، نوشته های اینترنتی را هم ردیف نوشته های منتشر در روزنامه ها می داند؛ نوشته هائی که در شان چاپ در نشریات علمی نمی باشند!
این دوستان اگر اندکی در اعماق دریای اینترنت غواصی کنند به چشم خویش همان تفاوتی را بین واقعیات این دنیا با تصورات دنیای ذهنی خود می بینند که اصحاب کهف بعد از بیداری از خواب چندین قرنی خود، در برخورد با دنیای جدید لمس کردند. به نظر می رسد که دلیل بدبینی و تصور تحقیر کننده این دوستان در مورد اینترنت، بیگانگی آنان با این واقعیت است که اینترنت یک امکان ایده آل در خدمت آزادی بیان بشر می باشد. توضیح آنکه در دنیای قبل از اینترنت و خصوصا در کشورهای کمتر دموکراتیک، ابزارهای اطلاع رسانی قابل دسترسی برای همگان نبوده است هم به خاطر سیاست حکومت در هرچه کمتر بودن ابزارهای اطلاع رسانی بیدارگر، منتقد و شفافیت زا و هم به خاطر هزینه های اقتصادی نسبتا زیاد برای ایجاد و تداوم یک رسانه؛ اما در عصر اینترنت، از یک سو، سیاست های دولت در محدود کردن دسترسی شهروندان به رسانه اینترنت جوابگو نیست و از دیگر سوی، ایجاد و تداوم یک سایت یا وبلاگ اینترنتی هزینه قابل توجهی بر نمی دارد. لذا به مدد اینترنت موانع بر سر راه آزادی بیان برداشته شده اند و شاید بشر بیشتر از هر زمانی دیگر، از آزادی واقعی بیان بهره مند است.
حال که همه مردم دنیا می توانند از اینترنت به عنوان رسانه ای برای انتشار افکارشان بهره مند شوند، نباید به خاطر این "کمیت"، "کیفیت" را فدا کرد بلکه درست این است که کاری به کمیت نداشته باشیم، نگوئیم چون همه دارند در اینترنت می نویسند، لذا نوشته های مندرج در آن "اینترنتی" هستند، یعنی ارزش علمی ندارند! بلکه باید به کیفیت کار نظر داشت و در مورد هر نوشته جداگانه قضاوت کرد. حتی اگر اکثریت مطالب منتشره در اینترنت، مطالبی پیش پا افتاده و روزمره و غیر علمی باشند، این نتیجه گیری کمیتی، این حق را به ما نمی دهد که از آن حکم واحدی در مورد همه و بدون توجه به کیفیت ها، استنتاج کنیم.
آری، نوجوان 14 ساله برای خود سایت تاسیس می کند و افکار و خاطراتش را منتشر می کند ولی در عین حال فلان استاد از فلان دانشگاه معروف نیز سایت یا وبلاگ دارد و مطالب و مقالاتش را در آنجا منتشر می کند. ذکر این نکته خالی از فایده نیست که مساله به حدی حائز اهمیت است که برخی دانشگاهها این امکان را در اختیار اساتید و دانشجویانشان گذارده اند که بتوانند در سایت دانشگاه برای خود وبلاگ تاسیس کنند و به انتشار اندیشه ها و نوشته های علمی شان بپردازند!
پس برای قضاوت در خصوص علمی بودن یا نبودن مطالب منتشر در اینترنت نمی توان حکم واحدی صادر کرد، بلکه باید در خصوص هر نوشته جداگانه و با نگرش به محتوای آن قضاوت کرد.
از لحاظ علمی هیچ تفاوتی بین نوشته اینترنتی و نوشته کاغذی نیست. تنها تفاوت یک نوشته منتشر شده در اینترنت با یک نوشته منتشر شده بر روی کاغذ، فقط پایه ای است که آن نوشته ها روی آن منتشر می شوند، نوشته اینترنتی روی پایه الکترونیک منتشر می شود و نوشته کاغذی روی پایه کاغذ. حال که تفاوت نوشته الکترونیک با نوشته کاغذی فقط همین است، آیا تفکری که بخواهد همچنان از تمایز نوشته اینترنتی با نوشته کاغذی با هدف ارجحیت علمی دادن به نوشته کاغذی دفاع کند، منطقی است؟
آنانی که تصورشان از کار علمی، کاری است که بر روی کاغذ منتشر شود، با اندکی تامل در می یابند که این تصور صرفا ناشی از عادت آنان به نوشته های کاغذی است! این عادت یقینا با گذشت زمان آرام آرام رنگ می بازد و رخت بر می بندد، کما اینکه امروزه، در روابط بین آنانی که به اینترنت دسترسی دارند، ایمیل (نامه الکترونیک) جای نامه های کاغذی را گرفته است. آینده از آن اینترنت است و "الکترونیک" در مورد هر چیز که امکان پذیر باشد، جانشین بلامنازع و نوع غیر قابل رقابت خواهد شد.
مناسبت کاویدن اینچنینی این دیدگاه در شروع به کار نشریه الکترونیک حقوق ایران، ارائه توضیحی شفاف است برای کسانی که همانند دوستان فوق الذکر فکر می کنند یا هنوز دنیای الکترونیک برایشان مبهم است.
در مورد مساله حمایت از انتشار کارهای علمی در اینترنت نیز باید گفت که خوشبختانه قانونگذاری های ملی، حمایت های شایسته ای از حق مولف در عرصه اینترنت به عمل آورده و می آورند. از این رو نگرانی های از بابت نقض حقوق مولف در اینترنت، به شدت مرتفع می گردند. برای اثبات این کلام، می توان با جستجوئی مختصر در اینترنت -با آنکه اینترنت هنوز در دوران شروع اش به سر می برد- در یافت که چه تعداد نشریه، کتاب، رساله دکترا و ... الکترونیک، با متن کامل، در اینترنت قابل دسترسی می باشند.
مدیریت این نشریه با باور ژرف به دنیای جدید و رسانه اینترنت -که خود به روش علمی مشغول تحقیق در خصوص آن است- اقدام به تاسیس این نشریه نموده است. امید آنکه این اقدام علمی همانند تاسیس سایت حقوق ، بتواند در خدمت پیشبرد حقوق ایران عزیز و نیز خدمت علمی شایسته به حقوقدان های ایرانی باشد
RSS 2.0